Wybierz Biblię dla siebie

dołącz do nas
Tłumaczenie

Warning: Use of undefined constant U - assumed 'U' (this will throw an Error in a future version of PHP) in /home/naszczas/domains/naszczas.pl/public_html/biblia/wp-content/themes/wizjo/sidebar.php on line 3
  • 8 stycznia 2014
  • komentarzy
  • 3 827 wyświetleń
  • lubi to!

Starożytne przekłady Biblii hebrajskiej

Marcin Majewski

By lepiej zrozumieć mechanizmy związane z tłumaczeniami Biblii, trzeba wrócić do jej historii. Wysiłek translacyjny, którego pierwsze ślady odnajdujemy w Biblii (zob. np. Ne 8,8; Ezd 4,18), zaczął się na dobre w ostatnich stuleciach ery przedchrześcijańskiej, gdy życie żydowskie przechodziło całościową transformację, by przystosować się do nowych warunków historyczno-społecznych po niewoli babilońskiej.

Pozbawiona proroków i wielkich nauczycieli wspólnota żydowska nadawała coraz większą rangę świętości tekstom przez nich pozostawionym. Niewykształcona część Izraelitów była jednak w stanie posługiwać się wyłącznie językiem aramejskim, oficjalnym językiem imperium perskiego. Nie rozumiała więc tekstów Prawa (Tory). Pojawił się problem przekładu świętych Pism judaizmu.

Pierwszym krokiem adaptacyjnym, podjętym w stosunku do hebrajskiej Biblii, był Pięcioksiąg samarytański (nazywany Zwojem Abisza). Zgodnie ze swą nazwą zawierał on tylko pięć pierwszych ksiąg biblijnych (Torę). Była to cała Biblia Samarytan. Nie był to w gruncie rzeczy przekład, lecz korekta oraz transliteracja tekstu hebrajskiego na alfabet samarytański, który rozwinął się z alfabetu starohebrajskiego; korekta dokonana między IV a II wiekiem przed Chr.

Pięcioksiąg Samarytański zawiera ponad 6000 odstępstw od Biblii hebrajskiej, jednak wiele z tych różnic dotyczy szczegółów (stylistyki, słownictwa i gramatyki). Jedną z zasadniczych różnic jest samarytańska wersja Dekalogu, która zawiera fragment całkowicie nieobecny w tekście biblijnym: Dziesiąte Przykazanie nakazuje budowę ołtarza na Górze Garizim (Gerizim), gdzie mają być składane ofiary po wieczne czasy. Zdanie to stało się jedną z głównych przyczyn rozdziału między religią Samarytan a judaizmem. Samarytanie nie uznają składania ofiar na Wzgórzu Świątynnym w Jerozolimie, ale na górze Garizim koło Nablusu (na Zachodnim Brzegu Jordanu). Zbudowali tam świątynię za zgodą Aleksandra Wielkiego już około roku 332 przed Chr. Świątynia na Górze Garizim była wielokrotnie burzona i odbudowywana: przez Żydów, Rzymian, Bizantyńczyków i Arabów. Samarytanie (dziś ich populacja liczy ok. 800 osób, w starożytności mogli być nawet milionowym narodem) składają tam ofiarę ze zwierząt w każde święto Pesach.

Targumy (z hebr. przekłady) definiuje się najczęściej jako przekłady ksiąg Biblii hebrajskiej na język aramejski. Nie do końca wyczerpuje to jednak ich rzeczywistą funkcję we wspólnocie żydowskiej. Po powrocie Żydów z wygnania babilońskiego język hebrajski został wyparty przez aramejski. Czytając święte teksty publicznie (rodziła się instytucja synagogi), musiano je na bieżąco objaśniać w języku zrozumiałym dla słuchaczy, był nim wtedy na obszarze starożytnego Bliskiego Wschodu, aramejski. Tak powstała tradycja targumu, czyli tłumaczenia a jednocześnie wy-tłumaczenia Tory. Targumy były formą wykładu i egzegezy tekstu. Po przeczytaniu kilku wersetów Biblii hebrajskiej, tłumacz w sposób wolny przekładał je na będący w użyciu język aramejski.

Początkowo targumy tworzone były ustnie, z czasem zaczęli je spisywać tłumacze zwani meturgemanim (םינמגרותמ). Pierwsze zapisy targumów pojawiły się – co potwierdzają odkrycia z Qumran i Pustyni Judzkiej – prawdopodobnie już w III w. przed Chr., choć ogromna większość zachowanej literatury targumicznej pochodzi z pierwszych stuleci ery chrześcijańskiej. Rabiniczna przebudowa religijnego życia Żydów, podjęta po zburzeniu Świątyni w Jerozolimie w 70 r. po Chrystusie, sprawiła, że wszystkie teksty targumiczne poddano surowej cenzurze, sprawdzającej ich zgodność z coraz bardziej rygorystycznym i ujednoliconym judaizmem w postaci określonej przez rabinów. Gromadząc i badając istniejące zapisy, rabini opracowywali wersje oficjalne.

Targum w myśleniu żydowskim nie jest tłumaczeniem tekstu, ale wyjaśnieniem czytelnikowi, co oznacza tekst Pisma. Zwłaszcza targumy powstające w Palestynie (palestyńskie, w przeciwieństwie do babilońskich) były o wiele mniej dosłownymi tłumaczeniami, często stawały się faktycznie parafrazami oryginalnego tekstu. Najbardziej znaczące targumy: Targum jerozolimski (palestyński) do Pięcioksięgu, Targum Neofiti (palestyński) największy z targumów zachodnich do Pięcioksięgu, Targum Onkelosa (babiloński) oficjalny targum wschodni z I/II w. do Pięcioksięgu, Targum Jonatana (babiloński) do Proroków, przypisywany Jonatanowi, uczniowi Hillela.

Septuaginta (łac. skrót LXX) to grecka wersja Pism świętych Izraela stworzona przez Żydów wspólnoty aleksandryjskiej. Powstała w Aleksandrii w III-I w. przed Chr. Według tzw. Listu Arysteasza na zaproszenie Ptolemeusza II Filadelfa do Aleksandrii w Egipcie miało przybyć siedemdziesięciu (ewentualnie siedemdziesięciu dwóch) uczonych żydowskich, którzy po oficjalnym podjęciu na dworze rozpoczęli przekład Tory na grekę (koine) na greckiej wyspie Faros koło Aleksandrii. Inicjatorem pomysłu miał być Demetrios z Faleronu, wybitny myśliciel a zarazem kustosz Biblioteki Aleksandryjskiej. Mędrcy wyznaczeni przez arcykapłana mieli pracować osobno, a potem wymienić się efektami tłumaczenia i ustalić ostateczną wersję dzieła. Ukończyli translację po siedemdziesięciu dniach. Wówczas okazało się, że poszczególne teksty tłumaczenia są identyczne, co odebrano jako znak od Boga. Król, zachwycony dziełem, miał nabrać wielkiego szacunku do Biblii.

Jakie były prawdopodobne przyczyny powstania Septuaginty (LXX):

– greckiego tekstu Tory potrzebowała gmina żydowska w Aleksandrii, w której znajdowało się wielu prozelitów mówiących jedynie po grecku.
– greckiego tekstu Tory potrzebował zwierzchnik Aleksandrii; chciał on znać prawo, którym posługuje się tak wielka wspólnota w jego mieście, by móc nią efektywnie zarządzać.
– Biblioteka Aleksandryjska (największa na świecie starożytna biblioteka) gromadziła nie tylko dzieła oryginalne, ale i tłumaczenia, wiele klasycznych dzieł tłumaczono na grekę. Septuaginta znajdowała się niewątpliwie wśród rękopisów w Bibliotece Aleksandryjskiej.

Początkowo przekład LXX obejmował tylko Pięcioksiąg. Wkrótce jednak przełożono na grecki także dwa pozostałe zbiory Biblii Hebrajskiej, czyli Proroków i Pisma. Ponieważ tłumaczeń dokonywały różne osoby i w różnym czasie, mamy w Septuagincie do czynienia z przekładami literalnymi, niemal dosłownymi (np. Psalmy czy Pnp), ale także dowolnymi niemal parafrazami (np. Hi, Da); ze stylem wysublimowanym, a gdzie indziej mizernym.

Septuaginta, przyjęta z entuzjazmem i szybko rozpowszechniona wśród diaspory żydowskiej i w samej Palestynie z czasem została odrzucona przez rabinów. Stało się to prawdopodobnie na synodzie w Jamni (Jawne), w okolicach dzisiejszego Tel Awiwu (ok. 90 r. po Chr.). Powodem odrzucenia było rozejście się dróg chrześcijaństwa i judaizmu, wyznaczenie granic i odseparowanie się od nowej „drogi” – a chrześcijanie pochodzenia żydowskiego posługiwali się właśnie Septuagintą. Konferencja rabinów orzekła, że kanonem Biblii (tzw. Tanachem) będzie tylko i wyłącznie Biblia hebrajska, święte mogą być tylko księgi powstałe na terenie Kanaanu (Ziemi Świętej) i w języku hebrajskim (laszon kodesz). Dzień powstania Septuaginty Żydzi określili wówczas jako najgorszy od upadku pierwszych rodziców.

Na 350 cytatów ze Starego Testamentu znajdujących się w dziełach nowotestamentalnych, ponad 300 pochodzi z LXX. Można więc powiedzieć, że tłumaczenie siedemdziesięciu było we wspólnocie chrześcijańskiej oficjalnie używanym tekstem Biblii. Efektem odrzucenia LXX stały się inne greckojęzyczne przekłady pism hebrajskich, opozycyjne względem Septuaginty: przekład Akwili z Pontu (ok. 130 r. n.e.), Symmacha i Teodocjona.

Dlaczego Septuaginta nie jest tłumaczeniem Biblii Hebrajskiej – jak się ją powszechnie definiuje? Po pierwsze: jest czymś więcej niż Biblia hebrajska, gdyż włącza przetłumaczone na grecki księgi, których hebrajskie lub aramejskie oryginały zaginęły i nie ma ich w BH (np. Ba, List Jeremiasza, 1 Mch czy Syr); poza tym, włącza księgi napisane po grecku (2 Mch, Tb, Jud, Mdr oraz fragmenty Księgi Estery i Księgi Daniela); dodaje także teksty, np. cztery Księgi Machabejskie czy Psalmy Salomona, które nie weszły do kanonu chrześcijańskiego. Po drugie, LXX zawiera wersję tekstu BH miejscami bardzo różną od oryginału, jaki znamy: znaczne opuszczenia tekstu BH, ważne dodatki nieistniejące w BH, zmiana słów i fraz, zmiana kontekstu i kolejności sekcji i perykop, nawet całych rozdziałów, a także inny porządek ksiąg w kanonie. Mamy więc do czynienia z „trochę inną Biblią”. Po trzecie, dla pierwszego Kościoła Septuaginta nie była tłumaczeniem, ale Biblią grecką – na której teksty i rozwiązania translatorskie powoływał się Jezus, apostołowie, autorzy Nowego Testamentu i Ojcowie Kościoła.

Skoro Kościół wyznaje zasadę, że nie istnieje sama Biblia (sola Scriptura), ale Biblia w powiązaniu ze wspólnotą i jej Tradycją, oraz że Biblię pisze i co nią jest określa wspólnota – to tym bardziej nie nazwiemy LXX tłumaczeniem, ale Biblią. Biblią rodzącego się Kościoła była właśnie Septuaginta.

Heksapla. Próbę usystematyzowania istniejących greckich przekładów pism Starego Testamentu i ich recenzję podjął Orygenes w Hexapli. Było to 50-tomowe dzieło, które w zestawieniu synoptycznym w sześciu kolumnach (stąd gr. Heksapla – sześciokształtna) zawierało oprócz tekstu hebrajskiego: transkrypcję tekstu hebr. na grekę oraz przekłady (Akwili, Symmacha, LXX i Teodocjana). Kolumna V zawierała tekst LXX z pierwszym w dziejach „aparatem krytycznym”. Orygenes bowiem użył w tej kolumnie pewnych znaków: obol (/), jeśli tekst grecki był obszerniejszy od hebrajskiego; jeśli zaś tekst był krótszy, wpisywał tłumaczenie greckie na ogół z Teodocjona zaznaczając asteryskiem (*) początek tekstu. Na końcu obu rodzajów tekstu umieszczał półobol.

Niestety Heksapla Orygenesa nie została nigdy w całości przepisana i spłonęła w czasie najazdu arabskiego w 638 r. Ocalały tylko odpisy pojedynczych ksiąg ze wszystkimi kolumnami greckimi oraz pełne odpisy kolumny V, tzw. Septuaginty heksaplarnej, które posiadamy w odpisach w komentarzach Ojców greckich.

 


więcej tekstów autora

Marcin Majewski

dr, wykładowca języka hebrajskiego na UPJPII w Krakowie, członek Stowarzyszenia Biblistów Polskich oraz Sekcji Biblijnej Polskiego Towarzystwa Teologicznego; współredaktor portalu Orygenes.org

Polecamy

partnerzy