Wybierz Biblię dla siebie

dołącz do nas
Ludzie księgi
źródło: Wikipedia: Bartolomeo Montagna, Święty Paweł
  • 2 września 2015
  • komentarzy
  • 790 wyświetleń
  • lubi to!

Ja jestem Żydem z Tarsu

ks. Waldemar Chrostowski

W Dziejach Apostolskich, których autorem jest Łukasz, autor trzeciej Ewangelii kanonicznej, trzykrotnie pojawia się informacja, że Paweł urodził się w mieście Tars. Pierwszy raz znajdujemy ją w tekście ukazującym okoliczności jego przemiany duchowej w drodze do Damaszku, w poleceniu skierowanym do Ananiasza, by udać się na ulicę Prostą i zapytać „w domu Judy o Szawła z Tarsu, bo właśnie się modli” (Dz 9,11). Drugi raz miejsce urodzenia Pawła pojawia się w narracji o przesłuchaniu go na dziedzińcu świątyni jerozolimskiej, gdy zwracając się do trybuna, od którego zależały jego dalsze losy, deklaruje: „Ja jestem Żydem z Tarsu, obywatelem znacznego miasta w Cylicji” (21,39). Trzeci raz przedstawia się rodakom zgromadzonym na tym samym dziedzińcu: „Ja jestem Żydem urodzonym w Tarsie w Cylicji” (22,3). Wyraźne nawiązania do miejsca urodzenia Pawła jednoznacznie sugerują, że Tars znaczył dla niego bardzo wiele i wydatnie się przyczynił do ukształtowania jego osobowości.

Tars to jedno z głównych miast starożytnej Cylicji, krainy na południowych krańcach Azji Mniejszej. Cylicja, wzmiankowana w najstarszych dokumentach egipskich i mezopotamskich, nosi w nich nazwę Kue. Zachodnia część krainy jest górzysta, natomiast wschodnia, w której leży Tars i którą zamyka pasmo gór Amanus, jest żyzną i piękną równiną. Sprzyjające położenie geograficzne oraz ciepły i wilgotny klimat sprawiły, że w Cylicji chętnie osiedlali się przybysze z różnych stron Azji Mniejszej, Mezopotamii i Bliskiego Wschodu. Kraina słynęła z żyznej gleby i uprawy lnu, a więc również z wyrobów lniarskich o rozmaitym przeznaczeniu i zastosowaniu. Właśnie w rodzinnym mieście Paweł zetknął się z umiejętnością wyrabiania namiotów, która na pewnym etapie jego dorosłego życia stała się dla niego ważnym źródłem materialnego utrzymania. W następnych stuleciach klimat w tym regionie znacznie się ocieplił, na skutek czego obecnie nie ma tam już upraw lnu; nadal jednak na polach Cylicji rosną zboża i nie brakuje bujnej roślinności. Ze względu na bliskie sąsiedztwo nierzadko łączono Cylicję z Syrią. Echa tego rozpoznajemy w Dziejach Apostolskich 15,23.41 (por. Ga 1,21).

Tars, położony na równinie, w pobliżu rzeki Cydnus (tur. Tarsus Suyu), jest usytuowany między Morzem Śródziemnym od południa a wysokim pasmem gór Taurus od północy, około 15 kilometrów od morza i 50 kilometrów od gór. Najstarsze dzieje miasta sięgają czasów prehistorycznych, a w dokumentach hetyckich, datowanych na połowę II tysiąclecia przed Chr., jest ono wzmiankowane pod nazwą Tarša. Znaleziska z tego okresu, potwierdzające silne oddziaływanie kultury hetyckiej, są przechowywane w muzeum w mieście Adana, położonym na wschód od Tarsu. Około 1190 r. przed Chr. miasto splądrowały i zniszczyły Ludy Morza, które opuściwszy Kretę, migrowały wzdłuż wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego w poszukiwaniu miejsca na osiedlenie się. Jeden z odłamów, znany jako Filistyni, osiadł na wybrzeżu Kanaanu; w przyszłości od jego miana zostanie urobiona nazwa „Palestyna”. Od początku I tysiąclecia przed Chr. Tarsem rządzili Asyryjczycy, a później Persowie. Pod koniec IV w. przed Chr., wraz z podbojami Aleksandra Wielkiego (który kąpieli w rzece Cydnus omal nie przypłacił życiem), Cylicja przeszła we władanie Macedończyków. Na przełomie III i II w. przed Chr. władzę przejęła dynastia Seleucydów, mająca stolicę w Antiochii nad Orontesem. W miarę rozprzestrzeniania się kultury hellenistycznej do miasta napływali nowi osadnicy. Z Tarsu pochodzi dobrze zachowany sarkofag grecki, na którym przedstawiono Achillesa i Priama oraz Hektora i Patroklesa, datowany na początek III w. przed Chr. Po zwycięskiej wyprawie Pompejusza w 67 r. przed Chr. terytorium Cylicji zaanektowali Rzymianie.

Z nastaniem okresu rzymskiego dla Tarsu rozpoczął się nowy okres świetności. Tars stał się stolicą rzymskiej prowincji Cylicji. W latach 52–50 rządy w mieście sprawował słynny orator i pisarz Cyceron; pozostawił on po sobie trwałą i życzliwą pamięć. W 47 r. przed Chr. przeszedł tamtędy Juliusz Cezar ze swymi wojskami, a podczas postoju w Tarsie spotkał się z przedstawicielami całej prowincji. Niedługo potem, w 41 r., cesarz Marek Antoniusz, rewanżując się za opór przeciwko rywalizującemu z nim Kasjuszowi, stawiony przez miasto, przyznał Tarsowi status miasta wolnego i niezależność oraz zwolnił je z płacenia podatków. W Tarsie odbyło się też, podziwiane przez Plutarcha, a później Szekspira, legendarne spotkanie Antoniusza z Kleopatrą, na które królowa, płynąc od morza w górę rzeki, przybyła ucharakteryzowana jako Wenus. Barwna historia nadała miastu otwarty i kosmopolityczny charakter, przesądzając o mozaice zamieszkującej je ludności. Kwitło w nim życie kulturalne i duchowe, dzięki czemu Tars był szeroko znany ze swoich szkół filozoficznych i retorycznych. Stąd wywodzili się znani w całym starożytnym świecie stoicy, a także słynny rzeźbiarz Atenodoros. Okres szczególnej świetności miasta przypadł na początek ery chrześcijańskiej, gdy – za panowania cesarza Augusta (zm. 14 r.) – uzyskało potwierdzenie wcześniejszych przywilejów i otrzymało nowe. Pod koniec życia Paweł mógł więc zasadnie i z dumą powiedzieć w Jerozolimie, że jest „obywatelem znacznego miasta w Cylicji”.

Pierwotnie Tars był portem morskim, ale wraz z upływem czasu doszło do jego silnego zamulenia i wytworzyła się kilkunastokilometrowa laguna, wskutek czego miasto znalazło się w znacznej odległości od morza. Docierali tam jednak Fenicjanie i kwitł handel wymienny. W Tarsie krzyżowały się drogi prowadzące ze wschodu na zachód oraz z południa na północ. Łączyły one Mezopotamię z Efezem, położonym na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej, oraz Syrię i Palestynę, a nawet Egipt, ze środkową Anatolią oraz Europą, Morzem Czarnym i Kaukazem. Jedyne połączenie lądowe z północy na południe w tym regionie prowadzi przez słynną przełęcz, znaną jako Cylicyjskie Wrota. Jej znaczenie jest ogromne do dzisiaj; od niedawna przebiega tamtędy nowoczesna autostrada. Już około 400 r. przed Chr. Persowie zadbali, by poszerzyć bardzo wąską przełęcz tak, aby mógł nią przejechać konny wóz. Cyceron, który dobrze znał ten region, nadmienia w jednym z listów, że aż do początku czerwca nie można było korzystać z Wrót Cylicyjskich, gdyż przez całą wiosnę nadal leżało tam wiele śniegu.

Nie wiemy, kiedy do Cylicji dotarli pierwsi Izraelici. Ich najstarsze osadnictwo sięgało zapewne asyryjskich deportacji mieszkańców Samarii i królestwa Izraela pod koniec VIII w. przed Chr. Bardzo prawdopodobne, że pewna część Izraelitów uniknęła deportacji do Asyrii i znalazła schronienie w różnych rejonach świata, między innymi w południowej Anatolii. Nasilonemu przemieszczaniu się Żydów sprzyjał okres perski (539–333 przed Chr.) i hellenistyczny (333–63 przed Chr.). Poczynając od V w. przed Chr., napływali na te obszary Żydzi z Mezopotamii i Palestyny, a pod koniec III w. przed Chr., za panowania Antiocha III, ich osadnictwo jeszcze się wzmogło. Gdy od II w. przed Chr. rządy we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego przejmowali Rzymianie, wspólnota żydowska w Cylicji była znacząca, prężna i dobrze zorganizowana. Jej ustabilizowana struktura wewnętrzna świadczy, że istniała od długiego czasu i wywierała mocny wpływ na życie Tarsu i okolicy. Stanowiła ważny składnik ówczesnej diaspory żydowskiej w Azji Mniejszej, rozwijającej się równolegle z wiodącymi ośrodkami żydowskimi w Mezopotamii i Egipcie (Aleksandria).

Na przełomie er przedchrześcijańskiej i chrześcijańskiej, gdy Tars przeżywał „złoty wiek”, pomyślność miasta stała się też udziałem jego żydowskich mieszkańców. Z relacji Cycerona wiemy, że nie tylko w Tarsie i Cylicji, lecz także w całej Azji Mniejszej pod koniec I w. przed Chr. Żydzi doszli do niemałych bogactw i wpływów, i przesyłali duże sumy pieniędzy na rzecz świątyni jerozolimskiej i jej personelu. Było to możliwe dzięki sprzyjającym Żydom dekretom cesarskim, na mocy których byli zwolnieni od obowiązkowej służby wojskowej i stawiania się przed sądami w szabat i jego wigilię, a także uzyskali zgodę na tworzenie własnych wspólnot i zgromadzeń oraz na regularne płacenie podatku świątynnego, który był przesyłany do Jerozolimy. Zdarzało się, że przywileje te wzbudzały zazdrość i sprzeciwy pogańskiego otoczenia, a wtedy dochodziło do antyżydowskich rozruchów. W takich przypadkach interweniowały władze rzymskie, zapewniając Żydom opiekę militarną i prawną oraz potwierdzając ich uprawnienia.

Dzięki narodzinom w Tarsie Paweł był wszczepiony w kulturę hellenistyczną, która utrwaliła się na tych terenach po podbojach Aleksandra Wielkiego. Stanowiła ona wspólne dziedzictwo ludności zamieszkującej wschodnią część basenu Morza Śródziemnego i Bliski Wschód. Jej wpływy i oddziaływanie były tak ogromne, że dość zgodnie tolerowała i łączyła elementy rdzennych kultur i wierzeń. Miało to zaowocować bezprecedensowym otwarciem przyszłego głosiciela Ewangelii na nie-Żydów oraz jego pośredniczeniem między kulturami, nadającymi jego życiu i działalności charakter prawdziwie uniwersalny. Nie bez znaczenia była również polityczno-administracyjna struktura Cesarstwa Rzymskiego, obejmująca ogromne połacie Europy, Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu. Benedykt XVI zauważył (2 VII 2008): „W tej przestrzeni można się było poruszać dość swobodnie i bezpiecznie, korzystając między innymi z dobrze rozwiniętej sieci dróg i odnajdując na każdej mecie podstawowe cechy kulturowe, które nie umniejszając wartości lokalnych, stanowiły wszak wspólny zrąb, jednoczący super partes”.

W Tarsie zachowało się kilka ważnych starożytnych pamiątek. Najbardziej widoczną są pozostałości starożytnej bramy rzymskiej, nazywanej Bramą Kleopatry albo Bramą św. Pawła. Nie sięga ona czasów Pawła, jednak została wzniesiona z materiałów pozyskanych ze starszych budowli. Pielgrzymi i turyści licznie odwiedzają również „Studnię św. Pawła”, usytuowaną w dawnej żydowskiej dzielnicy Tarsu, na terenie której urządzono park archeologiczny. W ostatnim okresie w jego pobliżu archeolodzy odkryli bardzo dobrze zachowaną ulicę z okresu rzymskiego. Wzdłuż niej wznosiły się okazałe budowle, których pozostałości świadczą o dawnej świetności miasta. Na uwagę zasługuje też ormiański kościół pod wezwaniem św. Piotra, datowany na drugą połowę I tysiąclecia. Po podboju Cylicji przez Turków został on w XV w. zamieniony na meczet, po czym w XX w. przez kilkadziesiąt lat pełnił funkcję muzeum. W kontekście Wielkiego Jubileuszu Roku 2000 przywrócono w nim służbę Bożą i obecnie jest to chętnie odwiedzana przez pielgrzymów świątynia chrześcijańska. Opiekują się nią przybyłe z Włoch siostry zakonne, pielęgnujące i rozwijające pamięć o miejscu narodzenia Apostoła Narodów.

 

miedzy_synagoga_front


więcej tekstów autora
Polecamy

W poszukiwaniu światłości

Joachim Badeni OP

Biblia o nieśmiertelności

Ks. Wojciech Węgrzyniak

partnerzy